Brechlyn niwmococol i oedolion hŷn a phobl mewn perygl - Ynglŷn â'r brechlyn niwmococol i oedolion hŷn a phobl mewn perygl

Oedolion hŷn ac unigolion ddwy flwydd oed a hŷn sydd mewn mwy o berygl o glefyd niwmococol. 

Mae dau frechlyn niwmococol ar gael yng Nghymru i bobl yn y grwpiau hyn:

• brechlyn niwmococol cyfun (PCV20, Prevenar 20) (Saesneg yn unig), a
• brechlyn niwmococol polysacarid (PPV23, Pneumovax 23) (Saesneg yn unig.

Bydd PCV20 yn disodli PPV23 ar ddechrau 2026. Byddwch yn cael y brechlyn sydd ar gael ar yr adeg y byddwch yn mynd i’ch apwyntiad. Mae’r ddau frechlyn yn gweithio’n dda.

Gallwch ddysgu rhagor am y brechlynnau niwmococol hyn drwy ddarllen y taflenni cleifion.

Babanod dan ddwy flwydd oed sydd mewn mwy o berygl o glefyd niwmococol

Efallai y bydd angen brechlynnau niwmococol ychwanegol ar rai babanod sydd mewn mwy o berygl. Mae hyn yn cynnwys babanod sydd â:

• Dueg ar goll neu ddueg nad yw’n gweithio’n iawn
• Anhwylder sy’n effeithio ar y system ategol
• System imiwnedd wan iawn.

Os oes gan eich baban un o’r cyflyrau hyn, bydd naill ai’n cael cynnig y brechlyn niwmococol cyfun 13 (PCV13) neu PCV20 (pan fydd ar gael). Bydd eich baban yn cael y brechlyn sydd ar gael ar yr adeg y byddwch chi’n mynd i’r apwyntiad. Bydd meddyg neu nyrs arbenigol eich baban hefyd yn rhoi gwybod i chi a oes angen rhagor o ddosau arno.

Gallwch ddysgu rhagor am PCV13 (Saesneg yn unig) a PCV20 (Saesneg yn unig) drwy ddarllen y taflenni cleifion:

Dim ond un dos o’r brechlyn sydd ei angen ar y rhan fwyaf o bobl dros 65 oed a phobl â chyflyrau iechyd penodol.

Efallai y bydd nifer fach o bobl sy’n wynebu risg angen dosau pellach. Mae hyn yn cynnwys pobl sydd â:

• Chlefyd yr arennau cronig (hirdymor)
• Dim dueg, neu ddueg nad yw’n gweithio’n dda iawn
• System imiwnedd wan iawn (oherwydd cyflwr genetig, anhwylder ategol, neu driniaeth fel cemotherapi neu steroidau)

Gofynnwch i’ch meddyg neu nyrs os nad ydych chi’n siŵr faint o ddosau sydd eu hangen arnoch chi.

Gall unrhyw un gael haint niwmococol, ond mae rhai pobl yn fwy tebygol o fynd yn sâl iawn.

Dylech chi gael y brechlyn – hyd yn oed os ydych chi’n teimlo’n iach – os ydych chi’n:

• 65 oed neu’n hŷn, neu’n
• Ddwy flwydd oed neu’n hŷn ac yn dioddef o gyflwr iechyd hirdymor, yn cynnwys:
  • Problem hirdymor gyda’r galon (fel methiant y galon neu glefyd y galon sydd angen triniaeth reolaidd)
  • Problem hirdymor gyda’r frest neu broblem anadlu (fel clefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint (COPD) neu asthma difrifol sydd angen steroidau rheolaidd)
  • Diabetes (os ydych chi’n cymryd meddyginiaeth ar ei gyfer)
  • Clefyd cronig (hirdymor) yr arennau neu’r afu
  • System imiwnedd wan (o ganlyniad i gyflwr genetig, anhwylder sy’n effeithio ar y system ategol, salwch fel HIV, neu driniaeth fel cemotherapi neu steroidau)
  • Hylif serebro-sbinol yn gollwng (hylif o amgylch eich ymennydd a’ch asgwrn cefn yn gollwng o ganlyniad i anaf neu lawdriniaeth)
  • Dueg ar goll neu broblem gyda’ch dueg (mae hyn yn cynnwys pobl â chlefyd seliag sy’n effeithio ar y ddueg a’r rhai â chyflyrau gwaed fel clefyd y crymangelloedd)
  • Mewnblaniad yn y cochlea (math o ddyfais clyw)

Nid yw hon yn rhestr gynhwysfawr. Cysylltwch â’ch meddyg teulu os oes gennych gyflwr iechyd hirdymor ac nad ydych yn siŵr a ddylech gael y brechlyn.

Dylech hefyd gael y brechlyn os ydych chi’n gweithio mewn swydd lle rydych chi’n anadlu mwg metel yn rheolaidd. Er enghraifft, os ydych chi’n gweithio fel weldiwr. Mae hyn oherwydd mae yna gysylltiad rhwng dod i gysylltiad â mwg fetel a niwmonia.

Babanod hyd at ddwy flwydd oed sy’n wynebu mwy o risg o glefyd niwmococol . 

Cynigir y brechlyn niwmococol i fabanod fel mater o drefn pan fyddant yn:

• 16 wythnos oed, ac yn
• 12 mis oed.

Efallai y bydd angen brechlynnau niwmococol ychwanegol ar rai babanod sydd mewn mwy o berygl. Er enghraifft, y rhai sydd â:

• Dueg ar goll neu ddueg nad yw’n gweithio’n iawn
• Anhwylder sy’n effeithio ar y system ategol
• System imiwnedd wan iawn.

Os nad ydych chi’n siŵr a oes angen y brechlynnau ychwanegol hyn ar eich plentyn, siaradwch â’i feddyg neu nyrs arbenigol.

Fel pob meddyginiaeth, gall brechlynnau achosi sgil-effeithiau, ond ni fydd pawb yn eu profi. Mae’r rhan fwyaf o’r sgil-effeithiau yn ysgafn a byddant fel arfer yn gwella ar ôl diwrnod neu ddau. Mae’r sgil-effeithiau mwyaf cyffredin yn cynnwys:

• Dolur, cochni, chwydd neu galedu lle rhoddwyd y pigiad
• Twymyn
• Pen tost/cur pen
• Poenau yn y cymalau neu’r cyhyrau
• Blinder

Yn ogystal â hyn, gall sgil-effeithiau mewn plant gynnwys:

• Newid mewn arferion bwyta
• Tymer flin
• Cysgadrwydd neu’n cysgu mwy nag arfer

Mae adroddiadau am yr holl sgil-effeithiau i’w gweld ar y daflen wybodaeth i gleifion ar gyfer y brechlyn:

• Prevenar 13 ataliad chwistrellu (Saesneg yn unig)
• Prevenar 20 ataliad ar gyfer chwistrelliad mewn chwistrell wedi’i llenwi ymlaen llaw (Saesneg yn unig)
• Pneumovax 23 toddiant pigiad mewn chwistrell wedi’i llenwi ymlaen llaw (Saesneg yn unig)

Yn anaml, gall pobl gael adwaith difrifol yn fuan ar ôl cael eu brechu, sy’n achosi anawsterau anadlu a gall beri iddynt lewygu. Gelwir hyn yn adwaith anaffylactig. Gall ddigwydd hefyd gyda meddyginiaethau eraill a bwyd. Mae’r adweithiau hyn yn hynod o anghyffredin, ac yn effeithio ar lai nag un mewn miliwn o bobl. Mae staff sy’n rhoi brechiadau wedi’u hyfforddi i reoli’r adweithiau hyn.

Gall pobl sy’n cael adwaith anaffylactig gael eu trin yn llwyddiannus ac fel arfer maent yn gwella o fewn ychydig oriau.

Dylech roi gwybod am sgil-effeithiau a amheuir ar-lein yn Yellow Card (Saesneg yn unig), drwy lawrlwytho ap y Cerdyn Melyn, neu drwy ffonio 0800 731 6789 (Dydd Llun i Ddydd Gwener, 9yb i 5yh).

Mae symbol triongl du ar frechlyn neu feddyginiaeth yn golygu ei fod yn cael ei fonitro’n agos am unrhyw sgil-effeithiau. Bydd hyn yn caniatáu i wybodaeth ddiogelwch newydd gael ei hadnabod yn gyflym. Gallwch helpu drwy roi gwybod am sgil-effeithiau y gallech chi neu’ch plentyn eu cael.

Os bydd gennych gwestiynau am sgil-effeithiau, gallwch ofyn i’r unigolyn a fydd yn rhoi’r brechlyn i chi.

Pan roddir y brechlyn i chi neu’ch plentyn, mae amddiffynfeydd naturiol y corff yn creu gwrthgyrff sy’n helpu i amddiffyn rhag heintiau niwmococol.

Ni all y brechlyn niwmococol amddiffyn rhag pob math o facteria niwmococol. Fodd bynnag, mae’r brechlyn yn helpu i amddiffyn rhag y rhai sy’n achosi salwch difrifol amlaf.

Mae’n bwysig gwybod nad yw’r brechlyn niwmococol yn amddiffyn rhag llid yr ymennydd a achosir gan facteria neu feirysau eraill.

Brechu yw un o’r ffyrdd gorau o helpu i atal salwch difrifol (fel niwmonia, sepsis neu lid yr ymennydd) a achosir gan glefyd niwmococol. Nid oes yr un brechlyn yn 100% yn effeithiol, felly mae’n dal yn bwysig bod yn ymwybodol o arwyddion a symptomau clefyd niwmococol, hyd yn oed os ydych chi wedi cael y brechlyn.

I gael rhagor o wybodaeth am symptomau niwmonia, sepsis a llid yr ymennydd, ewch i wefan GIG 111 Cymru:

• Niwmonia
• Sepsis
• Meningitis

Ychydig iawn o bobl na all gael y brechiad niwmococol. Ni ddylech gael y brechlyn os ydych wedi cael adwaith difrifol (sy’n peryglu bywyd) i’r canlynol:

• dos blaenorol o’r brechlyn, neu
• gynhwysyn yn y brechlyn.

Siaradwch â’r sawl sy’n rhoi’r brechlyn i chi os ydych wedi cael adwaith alergaidd difrifol i’r brechlyn neu ei gynhwysion yn y gorffennol.

Nid yw annwyd neu fân salwch arall yn rheswm dros ohirio eich brechlyn.  

Os ydych chi’n sâl gyda thymheredd uchel (twymyn) dros 38.5C, mae’n well aros nes eich bod wedi gwella cyn cael y brechlyn, ond dylech geisio ei gael cyn gynted â phosibl. Os na allwch fynd i’ch apwyntiad brechu, canslwch ef a gwnewch apwyntiad newydd.