Adroddiadau

Mynychder canser y croen nad yw’n felanoma yng Nghymru

Prif bwyntiau

Mae canser y croen nad yw’n felanoma (NMSC) yn cynnwys dau brif fath o ganser: carsinoma celloedd gwaelodol (BCC) a charsinoma celloedd cennog croenol (cSCC), yn ogystal â ffurfiau prin eraill.

Mae’r cyhoeddiad hwn yn defnyddio’r dull person cyntaf y flwyddyn (PPPA) i gyfrif achosion BCC ac cSCC, sy’n golygu bod achos cyntaf y canserau hyn fesul person bob blwyddyn yn cael ei gofnodi.

Trosolwg Cymru

Yng Nghymru, canser y croen nad yw’n felanoma (NMSC) oedd y canser mwyaf cyffredin o bell ffordd bob blwyddyn rhwng 2016 a 2020. Ar ôl addasu ar gyfer gwahaniaethau mewn oedran, roedd y gyfradd achosion 2.5 gwaith yn uwch na chanser y prostad yn 2019 (cyn-bandemig), a oedd â’r gyfradd uchaf nesaf. Parhaodd hyn yn gyson yn 2020, gyda chyfradd achosion yr NMSC yn parhau i fod 2.5 gwaith yn uwch na chanser y prostad.

Mae cyfraddau achosion wedi’u safoni yn ôl oedran NMSC yn parhau i gynyddu ledled y byd. Caiff y duedd hon ei hadlewyrchu ledled Cymru, lle mae nifer yr achosion o NMSC wedi cynyddu flwyddyn ar ôl blwyddyn rhwng 2016 a 2019. Ar ôl addasu ar gyfer gwahaniaethau mewn oed, cynyddodd y gyfradd 8% yn ystod y cyfnod hwn, gyda 13,387 o achosion yn 2016 o’i gymharu â 15,112 yn 2019. Rhagwelir y bydd cyfraddau byd-eang yn parhau i godi tan o leiaf 2040 (Hu et al., 2022).

Gostyngodd achosion NMSC a gafodd ddiagnosis 22% yn 2020, o 15,112 o achosion yn 2019 i 11,792 yn 2020. Oherwydd y gostyngiad mewn diagnosis o achosion NMSC yn ystod y pandemig, ar ôl addasu ar gyfer gwahaniaethau mewn oedran, gostyngodd y gyfradd 17% rhwng 2016 a 2020. Mae’r gostyngiad hwn i’w briodoli’n fwyaf tebygol i ailgyfeirio gwasanaethau tuag at bandemig Covid-19 a newidiadau mewn mynediad cleifion at wasanaethau meddygon teulu ac ysbytai.

NMSC yn cynnwys 40% o’r holl achosion o ganser yng Nghymru yn ystod 2020 a 94% o holl ganserau’r croen. Cafwyd 11,792 o ddigwyddiadau cyntaf o NMSC, o’i gymharu â 17,461 o achosion o bob canser arall gyda’i gilydd. Roedd canser y croen nad yw’n felanoma a melanoma, gyda’i gilydd yn gyfrifol am 43% o’r holl ganserau yng Nghymru yn 2020.

Ffactorau risg

Y prif ffactorau risg ar gyfer NMSC yw cyswllt â golau uwchfioled (UV), yn bennaf o olau’r haul. Mae hyn yn cynnwys cyfnodau o losg haul a chyswllt UV hirdymor. Mae’r ffactor risg hwn yn cael ei ddylanwadu gan alwedigaeth (e.e. gwaith awyr agored); math o groen; defnyddio gwelyau haul; teithio a gwyliau i leoliadau mwy heulog (sy’n cael eu dylanwadu gan gyfoeth); patrymau tywydd sy’n cael eu gyrru gan yr hinsawdd, ac ymddygiad yn yr heulwen fel chwilio am gysgod, dillad a gwisgo het, a defnyddio eli haul.

Er bod y ffactorau risg ar gyfer NMSC yn hysbys iawn, mae eu rhyngweithio a sut mae tueddiadau hanesyddol y ffactorau risg hyn wedi effeithio ar gyfraddau achosion presennol yr NMSC yn parhau i fod yn aneglur. Felly mae’n anodd sefydlu prif achos cyfradd achosion yr NMSC sy’n cynyddu’n raddol.

Math o ganser

Y math mwyaf cyffredin o NMSC yng Nghymru yw carsinoma celloedd gwaelodol (BCC) gydag 8,183 o ddigwyddiadau cyntaf yn 2020. Mae carsinoma celloedd cennog croenol (cSCC) yn rhoi cyfrif am gyfran is gyda 3,528 o ddigwyddiadau cyntaf yn 2020.

Mae’r ddau fath o NMSC yn tueddu i dyfu’n araf ac mae’r rhan fwyaf o bobl sy’n cael eu trin ar gyfer NMSC yn gwella. Fodd bynnag, os cânt eu gadael heb eu trin mae ganddynt y potensial i ledaenu i rannau eraill o’r corff. Mae ymbelydredd Uwchfioled o amlygiad i’r haul yn ffactor risg mawr ar gyfer y ddau fath. Mae’r risg o BCC yn fwy cysylltiedig ag amlygiad Uwchfioled ysbeidiol fel llosg haul, tra bod cSCC yn fwy cysylltiedig ag amlygiad hirdymor i’r haul (Cancer Research UK, 2018).

Mae NMSC yn llawer mwy cyffredin ymysg dynion na menywod. Ar ôl addasu ar gyfer gwahaniaethau mewn oed, roedd y gyfradd ddigwyddedd bron 97% yn uwch (bron yn ddwbl) nag ymysg dynion o’i gymharu â menywod yn 2020. Roedd 7,334 o achosion ymysg dynion yn 2020 a 4,458 o achosion ymysg menywod.

Mynychder NMSC, cyfradd wedi’i safoni yn ôl oed Ewropeaidd fesul 100,000, personau, pob oedran, Cymru yn ôl math o ganser a rhywedd, 2020

Cynhyrchwyd gan Dîm Dadansoddi’r Arsyllfa a Chanser Iechyd Cyhoeddus Cymru, gan ddefnyddio data digwyddedd a phatholeg (UGGCC) & MYE (SYG)

Mae ein data yn dangos bod nifer yr achosion o NMSC yn cynyddu. Fodd bynnag, gostyngodd nifer yr achosion yn 2020 oherwydd effaith pandemig Covid-19 ar wasanaethau’r GIG ac ymddygiad pobl sy’n ceisio gofal iechyd. Mae hyn yn unol â thueddiadau tymor hwy yn nigwyddedd canser y croen melanoma, sydd â ffactorau risg tebyg. Gellir dod o hyd i wybodaeth am yr achosion o ganser y croen melanoma yn ein adroddiad mynychder canser yng Nghymru.

Mynychder NMSC, cyfradd wedi’i safoni yn ôl oed Ewropeaidd fesul 100,000, personau, pob oedran, Cymru yn ôl math o ganser, 2016-2020

Cynhyrchwyd gan Dîm Dadansoddi’r Arsyllfa a Chanser Iechyd Cyhoeddus Cymru, gan ddefnyddio data digwyddedd a phatholeg (UGGCC) & MYE (SYG)

Amddifadedd ardal

Yn wahanol i sawl math o ganser, mae digwyddedd NMSC yn uwch yn yr ardaloedd lleiaf difreintiedig na’r ardaloedd mwyaf difreintiedig o Gymru. Gwelwyd y patrwm hwn bob blwyddyn rhwng 2016 a 2020. Ar ôl addasu ar gyfer gwahaniaethau mewn oedran, cynyddodd nifer yr achosion NMSC ym mhob pumed amddifadedd o 2016 i 2019 gyda’r cynnydd mwyaf yn digwydd yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig nesaf (cynnydd o 9%). Gwelodd pob ardal o amddifadedd ostyngiad yn yr achosion o NMSC a gafodd ddiagnosis yn 2020, yn debyg i ’Pob canser ac eithrio NMSC (gweler yr adroddiad mynychder canser yng Nghymru am ragor o wybodaeth).

Yn 2020, roedd y gyfradd achosion 48% yn uwch yn yr ardaloedd lleiaf difreintiedig nag yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig. Er bod nifer yr achosion NMSC ar eu huchaf yn yr ardaloedd lleiaf difreintiedig, yr ardaloedd mwyaf difreintiedig a welodd y gostyngiad mwyaf yn y gyfradd achosion wedi’i safoni yn ôl oedran (gostyngiad o 28%) yn 2020. Mae’r bwlch yng nghyfraddau achosion yr NMSC rhwng ardaloedd o amddifadedd yn debyg ar gyfer dynion a menywod.

Mynychder NMSC, cyfradd wedi’i safoni yn ôl oed Ewropeaidd fesul 100,000, personau, pob oedran, Cymru yn ôl pumed amddifadedd ardal, 2020

Cynhyrchwyd gan Dîm Dadansoddi’r Arsyllfa a Chanser Iechyd Cyhoeddus Cymru, gan ddefnyddio data digwyddedd a phatholeg (UGGCC), MYE (SYG) & MALlC (LlC)

Mynychder NMSC, cyfradd wedi’i safoni yn ôl oed Ewropeaidd fesul 100,000, personau, pob oedran, Cymru yn ôl pumed amddifadedd ardal, 2016-2020

Cynhyrchwyd gan Dîm Dadansoddi’r Arsyllfa a Chanser Iechyd Cyhoeddus Cymru, gan ddefnyddio data digwyddedd a phatholeg (UGGCC), MYE (SYG) & MALlC (LlC)

Daearyddiaeth

Mae amrywiad daearyddol sylweddol mewn digwyddedd NMSC rhwng rhanbarthau Cymru. Ar ôl addasu ar gyfer gwahaniaethau mewn oedran, roedd cyfradd achosion yr NMSC yn ardal Bwrdd Iechyd Bae Abertawe 1.3 gwaith yn uwch nag yn ardal Bwrdd Iechyd Hywel Dda ac roedd dros 1.2 gwaith yn uwch na phoblogaethau Bwrdd Iechyd Powys. Heb addasu ar gyfer oedran, roedd gan ardaloedd â phoblogaethau hŷn, fel Byrddau Iechyd Betsi Cadwaladr a Phowys, gyfraddau uwch o achosion NMSC, yn ogystal â rhai o’r ardaloedd mwy deheuol.

Mae’r amrywiad rhwng ardaloedd daearyddol yn dangos bod oedran yn chwarae rhan fawr yn nifer yr achosion o’r NMSC yng Nghymru.

Mynychder NMSC, cyfradd wedi’i safoni yn ôl oed Ewropeaidd fesul 100,000, personau, pob oedran, Cymru yn ôl bwrdd iechyd, 2020

Cynhyrchwyd gan Dîm Dadansoddi’r Arsyllfa a Chanser Iechyd Cyhoeddus Cymru, gan ddefnyddio data digwyddedd a phatholeg (UGGCC) & MYE (SYG)

Oed

Mae oed yn ffactor risg mawr ar gyfer datblygu NMSC, gyda mwy nag 80% o ddigwyddiadau cyntaf yn datblygu ymysg pobl dros 65 oed yng Nghymru yn 2020. Roedd y gyfradd achosion sy’n benodol i oedran dros chwe gwaith yn uwch ymhlith pobl 80-84 oed o’i gymharu â phobl 60-64 oed.

Mae oedran yn uniongyrchol gysylltiedig ag amlygiad Uwchfioled gan fod pobl hŷn yn cael mwy o amlygiad cronnus i’r haul o’i gymharu â phobl iau. Mae’n arwain at yr achosion cynyddol a welwn mewn grwpiau oedran hŷn. Mae difrod DNA a chellwyriadau o fewn celloedd croen yn cronni dros amser felly mae canser yn fwy tebygol o ddatblygu wrth fynd yn hŷn.

Mynychder NMSC, cyfradd wedi’i safoni yn ôl oed Ewropeaidd fesul 100,000, dynion a menywod, pob oedran, Cymru yn ôl band oed pum mlynedd a rhywedd, 2020

Cynhyrchwyd gan Dîm Dadansoddi’r Arsyllfa a Chanser Iechyd Cyhoeddus Cymru, gan ddefnyddio data digwyddedd a phatholeg (UGGCC) & MYE (SYG)

Lleoliad canser

Datblygodd bron hanner y digwyddiadau cyntaf o achosion NMSC newydd ar y pen, yr wyneb, croen y pen a’r gwddf yng Nghymru yn 2020. Mae’r rhain yn dueddol o fod yn rhannau o’r corff sy’n agored i’r haul, gan ddangos pwysigrwydd ymddygiad amddiffynnol yn yr haul megis chwilio am gysgod, gwisgo dillad a hetiau, a defnyddio eli haul.

Mynychder NMSC, cyfrif, personau, pob oedran, Cymru yn ôl lleoliad tiwmor a rhywedd, 2020

Cynhyrchwyd gan Dîm Dadansoddi’r Arsyllfa a Chanser Iechyd Cyhoeddus Cymru, gan ddefnyddio data digwyddedd a phatholeg (UGGCC)

Cyd-destyn y DU

Yn 2020, ar ôl addasu ar gyfer gwahaniaethau mewn oedran, roedd gan ddynion a menywod nifer sylweddol uwch o achosion o NMSC yng Nghymru o gymharu â Lloegr. Roedd y gyfradd achosion 6% yn uwch ymhlith menywod a 17% yn uwch ymhlith dynion yng Nghymru. I gael rhagor o wybodaeth am achosion yr NMSC yn Lloegr, gweler y Rhaglen ‘Get Data Out’.

Mynychder NMSC, cyfradd wedi’i safoni yn ôl oed Ewropeaidd fesul 100,000, dynion a menywod, pob oedran, yn ôl cenedl yn y DU a math o ganser, 2020

Cynhyrchwyd gan Dîm Dadansoddi’r Arsyllfa a Chanser Iechyd Cyhoeddus Cymru, gan ddefnyddio data digwyddedd a phatholeg (UGGCC) & MYE (SYG)

Ar ôl addasu ar gyfer gwahaniaethau mewn oed, gan Gymru oedd y gyfradd ddigwyddedd uchaf o BCC a cSCC yn 2018 o’i chymharu â gwledydd ac awdurdodaethau eraill yn y DU. Am fwy o wybodaeth am ddigwyddedd NMSC yng ngwledydd ac awdurdodaethau eraill y DU, gweler Kwiatkowski et al. (2021).

Mynychder NMSC, cyfradd wedi’i safoni yn ôl oed Ewropeaidd fesul 100,000, personau, pob oedran, yn ôl cenedl yn y DU, 2018

Cynhyrchwyd gan Dîm Dadansoddi’r Arsyllfa a Chanser Iechyd Cyhoeddus Cymru, gan ddefnyddio data digwyddedd a phatholeg (UGGCC) & MYE (SYG)

Tablau data

Cyrchu’r data sy’n gysylltiedig â’r adroddiad hwn

Gwybodaeth dechnegol

Cyrchu’r wybodaeth dechnegol

Rhestr cyn cyhoeddi

Dr Tracey Cooper, Cadeirydd Bwrdd Canser GIG Cymru a Prif Weithredydd Iechyd Cyhoeddus Cymru

Yr Athro Tom Crosby, Cyfarwyddwr Clinigol Canser Cenedlaethol Cymru

Anthony Davies, Uwch Reolwr Polisi, Tîm Polisi Gofal Iechyd Seiliedig ar Werth, Llywodraeth Cymru