Neidio i'r cynnwys

Newid iaith y wefan

Brech M - Gwybodaeth brech M i weithwyr iechyd proffesiynol

Cefndir 

Mae’r frech M (a elwid gynt yn frech y mwncïod) yn glefyd heintus prin a achosir gan y feirws brech M (MPXV). Mae MPXV yn feirws DNA sy’n gysylltiedig â’r feirysau sy’n achosi’r frech wen a brech y fuwch ond yn wahanol iddynt. Ers i’r frech wen gael ei dileu ym 1980 a’r rhaglen frechu rhag y frech wen ddod i ben, mae’r frech M bellach wedi dod yn brif achos brigiadau o achosion o’r frech wen mewn bodau dynol.   

Mae dau gytras feirysol gwahanol:  
Cytras feirysol  Disgrifiad  Is-gystrasau 
Cytras I  Yn flaenorol yn cael ei alw’n gytras basn Canolbarth Affrica neu Congo. Ers mis Mawrth 2025, nid yw Cytras I y frech M bellach wedi’i ddosbarthu fel clefyd heintus â chanlyniadau pellgyrhaeddol (HCID) yn y DU.  Cytras Ia, Cytras Ib 
Cytras II  Yn flaenorol yn cael ei alw’n gytras Gorllewin Affrica.  Ers mis Ionawr 2023, nid yw Cytras II y frech M wedi’i ddosbarthu fel HCID yn y DU mwyach.  Cytras IIa, Cytras IIb 

Ers mis Mai 2022, mae achosion o’r frech M wedi cael eu hadrodd mewn sawl gwlad, lle nad oedd y feirws wedi’i darganfod o’r blaen, gan gynnwys y DU. Mae’r rhan fwyaf o’r achosion hyn yn deillio o Gytras IIb. 

Yn hanesyddol, gwyddys bod Cytras I y frech M wedi cylchredeg mewn ychydig o wledydd Canolbarth Affrica. Fodd bynnag, yn 2024, adroddwyd am achosion o Gytras I y frech M mewn gwledydd y tu allan i’r rhanbarth hwn, gan gynnwys y DU.  

Mae’r frech M (unrhyw gytras) yn glefyd hysbysadwy. 

Trosglwyddo

Mae trosglwyddiad rhwng pobl yn digwydd trwy gyswllt corfforol agos, gan gynnwys:

  • Cyswllt uniongyrchol â’r frech, briwiau croen neu grachod: Gall y feirws mewn briwiau croen heintio eraill trwy doriadau yn y croen neu bilenni mwcosaidd. Er nad yw’r frech M wedi’i ddosbarthu fel haint a drosglwyddir yn rhywiol, gall ledaenu yn ystod rhyw, cusanu, cwtsio neu gyswllt croen-i-groen arall.
  • Hylifau corfforol: Cyswllt â hylifau corfforol fel poer, llysnafedd trwyn (snot) neu fwcws, yn cynnwys yn ystod cyswllt rhywiol agos.
  • Defnynnau anadlol: Mae’r feirws hefyd i’w gael yn y llwybr anadlol uchaf a gall ledaenu trwy ddefnynnau anadlol yn ystod cyswllt wyneb yn wyneb uniongyrchol a pharhaus.
  • Deunydd halogedig: Cyffwrdd ag eitemau halogedig fel dillad neu ddillad gwely sydd wedi bod mewn cysylltiad ag unigolyn heintiedig.

Gall y frech M hefyd ledaenu trwy gysylltiad agos ag anifail heintiedig. Yn ogystal â hyn, gall y feirws gael ei drosglwyddo o’r fam i’r babi yn ystod beichiogrwydd neu roi genedigaeth.

Fel arfer, mae gan y frech M gyfnod magu rhwng 5 a 21 diwrnod, ond fel arfer 6 i 13 diwrnod ar ôl dod i gysylltiad ag ef.

Brigiad o achosion Cytras II yn y DU ym mis Mai 2022

Ym mis Mai 2022, cyhoeddodd y DU ddigwyddiad cenedlaethol oherwydd cynnydd mewn achosion o’r frech M, yn bennaf ymhlith dynion hoyw, deurywiol, a dynion eraill sy’n cael rhyw gyda dynion (GBMSM). Yn dilyn hyn, cyflwynodd y DU strategaeth frechu cyn dod i gysylltiad â’r haint wedi’i thargedu at amddiffyn y rhai sydd fwyaf tebygol o ddod i gysylltiad â’r feirws. Roedd hyn yn cynnwys GBMSM a nodwyd gan wasanaethau iechyd rhywiol a gweithwyr gofal iechyd sydd mewn perygl uchel o ddod i gysylltiad â’r haint.

Oherwydd cyflenwad brechlynnau, y ffocws cychwynnol oedd rhoi’r dosau cyntaf i gynifer o GBMSM â phosibl oedd mewn perygl mwyaf o gael y frech M. Erbyn mis Medi 2022, ar ôl rhoi llawer o ddosau ac achosion o’r frech M yn gostwng a digon o gyflenwad o’r brechlyn, argymhellwyd ail ddos ​​ar gyfer unigolion risg uchel. Cynghorwyd yr ail ddos ​​ddau i dri mis ar ôl y dos cyntaf i sicrhau amddiffyniad hirach.

Brigiad o achosion o Gytras I y frech M: 2024 i 2025

Ar 14 Awst 2024, cyhoeddodd Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) Argyfwng Iechyd Cyhoeddus o Bryder Rhyngwladol oherwydd cynnydd mewn achosion o Gytras I y frech M yng Ngweriniaeth Ddemocrataidd y Congo a gwledydd Affricanaidd eraill. Mae’r brigiad o achosion hwn yn dal i fynd rhagddo, ac mae tystiolaeth o drosglwyddiad cymunedol parhaus mewn nifer o wledydd.

Mae achosion o Gytras I y frech M sy’n gysylltiedig â theithio wedi cael eu hadrodd y tu allan i Ranbarth Affrica. Er nad oes tystiolaeth ar hyn o bryd o drosglwyddiad cymunedol parhaus o Gytras 1 y frech M y tu allan i Affrica, mae rhywfaint o drosglwyddiad lleol (megis o fewn cartrefi) wedi’i adrodd yng Ngwlad Belg, Tsieina, Ffrainc, yr Almaen a’r Deyrnas Unedig.

Am yr wybodaeth ddiweddaraf, ewch i: Brech M: gwledydd yr effeithiwyd arnynt (Saesneg yn unig).

Strategaeth frechu rhagataliol reolaidd o 1 Gorffennaf 2025

Ym mis Tachwedd 2023, argymhellodd y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu (JCVI) strategaeth frechu reolaidd wedi’i thargedu i amddiffyn y rhai sydd mewn mwyaf o berygl o haint y frech M. Yn 2025, cadarnhaodd Llywodraeth Cymru raglen frechu reolaidd i atal brigiadau o achosion o’r frech M. Cynigir y brechlyn pan fo’r cyfle’n codi fel brechiad cyn dod i gysylltiad â’r haint trwy wasanaethau iechyd rhywiol arbenigol i GBMSM sy’n cael eu hasesu fel rhai sydd mewn mwy o berygl o gael haint y frech M.

Dylai GBMSM sy’n mynd i wasanaethau iechyd rhywiol gael eu hasesu gan glinigwr iechyd rhywiol a fydd yn cynghori brechu os ydynt:

  • â hanes diweddar o sawl partner,
  • yn cymryd rhan mewn rhyw grŵp,
  • yn mynd i leoliadau ‘rhyw ar y safle’, neu
  • wedi cael haint bacteriol a drosglwyddir yn rhywiol (STI) o fewn y flwyddyn ddiwethaf.

Gellir cynnig y brechlyn hefyd i’r rhai sydd â lefelau risg tebyg. Mae hyn yn cynnwys pobl o bob rhywedd neu gyfeiriadedd rhywiol. Fodd bynnag, bydd hyn yn gofyn am asesiad risg clinigol llawn i benderfynu a ydynt yn gymwys ai peidio. 

Y brechiad

Y brechlyn sydd ar gael yw’r brechlyn Ankara wedi’i Addasu (MVA-BN).  

Mae’r brechlyn MVA-BN, a gynlluniwyd yn wreiddiol ar gyfer y frech wen, yn cynnig lefel dda o amddiffyniad yn erbyn y frech M. Yn ystod y brigiad o achosion o’r frech M yn 2022, amcangyfrifwyd bod effeithiolrwydd y brechlyn rhwng 74-83%. Mae’r brechlyn hefyd yn helpu i leihau difrifoldeb y clefyd. Mae’n effeithiol o ran atal derbyniadau i’r ysbyty 67% o achosion.  

Mae’r brechlyn MVA-BN wedi cael ei awdurdodi ar gyfer imiwneiddio gweithredol yn erbyn y frech M ymhlith oedolion gan y DU gan yr Asiantaeth Rheoleiddio Meddyginiaethau a Chynhyrchion Gofal Iechyd (MHRA). Mae dau fersiwn o’r brechlyn hwn: Imvanex, a wneir yn Ewrop, a Jynneos, y fersiwn a wneir yn yr Unol Daleithiau. Yr un brechlyn ydyn nhw (a gynhyrchir gan Bavarian Nordic) ond maen nhw’n dod mewn gwahanol becynnau. 

Gellir gweld crynodeb o nodweddion cynnyrch (SmPC) Imvanex (Saesneg yn unig) ar wefan yr MHRA.

Gellir gweld taflen pecyn Jynneos (Saesneg yn unig) ar wefan FDA yr Unol Daleithiau.

Gellir rhoi’r brechlyn yn isgroenol neu’n fewngyhyrol (gweler  Immunisation procedures: Green Book chapter 4 (safle allanol, Saesneg yn unig)). Y safle a ffefrir yw ardal cyhyr deltoid y fraich uchaf. 

Y feirws a ddefnyddir yn y brechlyn yw feirws sy’n ddiffygiol o ran atgynhyrchu (a elwir hefyd yn feirws anghymwys o ran atgynhyrchu). Mae’r feirws a ddefnyddir yn y brechlyn hefyd wedi’i wanhau, felly ni all atgynhyrchu mewn celloedd mamaliaid. Dylid ei ystyried yn frechlyn wedi’i anactifadu 

Brechlyn triongl du yw’r brechlyn MVA-BN ac felly mae’n destun monitro ychwanegol. Bydd hyn yn caniatáu adnabod gwybodaeth ddiogelwch newydd yn gyflym. Gofynnir i weithwyr gofal iechyd proffesiynol roi gwybod am adweithiau niweidiol a amheuir gan ddefnyddio cynllun adrodd Yellow Card (Saesneg yn unig). 

Dos

Bydd angen dau ddos ​​ar y rhan fwyaf o bobl gymwys. Dylid rhoi’r ail ddos ​​o leiaf 28 diwrnod ar ôl y dos cyntaf.

Os ymyrrir ar gwrs MVA-BN neu os caiff ei ohirio, dylid ei ailddechrau gan ddefnyddio’r un brechlyn, ond nid oes angen ailadrodd y dos cyntaf. 

Dim ond un dos o’r brechlyn MVA-BN fydd ei angen ar bobl sydd wedi cael eu brechu rhag y frech wen gyda’r brechlyn brech wen byw o’r blaen. 

Cyfeiriwch at Llyfr Gwyrdd Penod 29 Brech Wen a mpox (Saesneg yn unig) a Gwasanaeth Cyngor ar Feddyginiaethau Cymru am ragor o wybodaeth. 

Brechu galwedigaethol 

Mae’r rhan fwyaf o weithwyr iechyd a gofal cymdeithasol mewn perygl isel iawn o ddod i gysylltiad â’r frech M ac nid oes angen brechiad cyn dod i gysylltiad â’r frech M rheolaidd arnynt. Dylai staff sy’n gweithio mewn rolau arbenigol sy’n dod i gysylltiad â feirysau orthopox yn aml ac yn hirfaith gael eu hasesu gan iechyd galwedigaethol a dylid cynnig brechiad iddynt os bydd ei angen. Bydd hyn yn cynnwys y canlynol: 

  • Gweithwyr labordy sy’n trin neu’n meithrin feirysau’r frech (fel y frech M neu’r brechlyn sydd wedi’i addasu’n enetig), gan gynnwys y rhai mewn labordai arbenigol iawn. 
  • Staff sy’n gofalu am gleifion mewnol sydd â’r frech M mewn unedau clefyd heintus â chanlyniadau pellgyrhaeddol (HCID), sy’n cynnwys y rhai sy’n glanhau ardaloedd lle mae cleifion y frech M wedi cael gofal. 
  • Staff sy’n dihalogi’n amgylcheddol yn rheolaidd o amgylch achosion o’r frech M. 
  • Staff gofal iechyd a labordy’r DU sy’n ymateb i frigiad o achosion neu ddigwyddiad o’r frech M dramor. 
  • Gweithwyr cymorth dyngarol y DU sy’n mynd i fyw a gweithio mewn cysylltiad agos â’r boblogaeth leol mewn ardaloedd yr effeithiwyd arnynt gan frigiad o achosion neu ddigwyddiad o’r frech M dramor.    

Cyngor i bobl sy’n teithio i wledydd sydd â brigiad o achosion o’r frech M 

Nid yw brechu’n cael ei argymell ar gyfer teithwyr ar hyn o bryd. Mae cyngor cyfredol ar osgoi’r frech M wrth deithio ar gael ar wefan Travel Health Pro (Saesneg yn unig).

Brechu ar ôl dod i gysylltiad â’r feirwswrth ymateb i frigiad o achosion 

Amcanion imiwneiddio ar ôl dod i gysylltiad â’r haint yw atal haint a lleihau difrifoldeb y clefyd mewn unigolion sydd wedi dod i gysylltiad â’r frech M.  

Dylid ystyried brechu ar ôl dod i gysylltiad â’r rhai sydd â’r risgiau uchaf o ddod i gysylltiad â’r feirws (mae hyn wedi’i ddiffinio yn y canllawiau olrhain cyswllt ar gyfer brech M (Saesneg yn unig))

Mae tystiolaeth gynyddol bod brechu ar ôl dod i gysylltiad â’r haint yn isel o ran effeithiolrwydd wrth atal haint y frech M. Fodd bynnag, os caiff ei roi ar unwaith, gallai fod â’r potensial i atal haint a/neu leihau difrifoldeb y clefyd. Dylai unigolion gael asesiad risg gan dîm Diogelu Iechyd a dylid blaenoriaethu’r brechlyn ar gyfer y rhai sydd fwyaf tebygol o elwa ohono. Er enghraifft, unigolion sydd wedi dod i gysylltiad â’r frech M yn ddiweddar iawn neu’r rhai sydd mewn mwy o berygl o glefyd difrifol yn dilyn gael eu heintio. 

Yn ddelfrydol, dylid cynnig brechu ar ôl dod i gysylltiad â’r haint i gysylltiadau cymunedol neu alwedigaethol risg uchel ymhen 4 diwrnod o’r cysylltiad. Fodd bynnag, gellir ei gynnig ymhen 14 diwrnod i’r rhai sydd mewn perygl parhaus, neu i’r rhai sydd mewn mwy o berygl o gymhlethdodau o ganlyniad i’r frech M. Er enghraifft: 

  • plant (o dan bum mlwydd oed),  
  • menywod beichiog, ac  
  • unigolion ag imiwnedd gwan difrifol. 

Gall unrhyw ddigwyddiad dod i gysylltiad â’r haint roi cyfle i gynnig dos cyntaf neu ail ddos o’r brechlyn i unigolion nad ydynt wedi cael eu brechu eto. Mae hyn yn berthnasol i’r rhai sy’n gymwys i gael brechiad cyn dod i gysylltiad â’r haint, fel GBMSM sydd mewn perygl o gael y frech M a rhai gweithwyr gofal iechyd.

Cyfeiriwch at brech wen a mpox: Llyfr Gwyrdd, Penod 29 (Saesneg yn unig) a canllawiau olrhain cyswllt ar gyfer mpox (Saesneg yn unig) am ragor o wybodaeth. 

Cyd-weinyddu 

Brechlyn nad yw’n fyw yw’r brechlyn MVA-BN, felly gellir ei roi gyda brechlynnau byw ac i bobl sy’n cymryd proffylacsis cyn-gysylltiad (PrEP). Gellir ei roi ar yr un pryd â’r brechlynnau MenB, HPV, hepatitis A a hepatitis B hefyd. 

Canllawiau

Mae argymhellion y rhaglen frechu gan y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu (JCVI) a pholisi Llywodraeth Cymru i’w gweld drwy ddilyn y dolenni isod.  

Adnoddau a digwyddiadau hyfforddi

Gellir cyrchu cyrsiau ar-lein a deunyddiau hyfforddi trwy’r E-ddysgu dudalen.   

Rhoddir rhagor o wybodaeth am hyfforddiant imiwneiddio ac adnoddau ar y Adnoddau a digwyddiadau hyfforddiant imiwneiddio dudalen. 

Adnoddau Clinigol

Cyfarwyddyd Grŵp Cleifion (PGDs) a phrotocolau  

Gellir dod o hyd i dempledi PGD ar gyfer brechlynnau ar y  Gwasanaeth Cyngor Meddyginiaethau Cymru.

Data a Goruchwyliaeth

Adolygwyd y dudalen hon ddiwethaf: 24ain Ebrill 2026