Neidio i'r cynnwys

Brechiadau i blant 5 i 16 oed

Mae brechiadau’n achub bywydau ac yn un o’r pethau pwysicaf y gallwn ei wneud i amddiffyn plant a phobl ifanc rhag afiechyd.

Mae Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) yn amcangyfrif bod brechu yn atal dros 3.5 miliwn o farwolaethau ledled y byd bob blwyddyn. Mae brechlynnau’n gweithio trwy ddysgu’r system imiwnedd i adeiladu ei hamddiffyniadau yn erbyn clefydau. 

Y brechlynnau

Yn yr Amserlenni imiwneiddio arferol i Gymru gyfredol, mae pedwar brechlyn a gynigir yn rheolaidd i blant oedran ysgol a phobl ifanc. Mae hyn yn cynnwys y canlynol: 

  • HPV 
  • Pigiad atgyfnerthu 3-mewn-1 ar gyfer pobl ifanc yn eu harddegau: 
  • MenACWY 
  • Y Ffliw 

Fel arfer rhoddir y brechlynnau hyn yn yr ysgol. Fodd bynnag, bydd rhai byrddau iechyd yn eu darparu trwy’r practis meddygon teulu.  

Gellir cynnig y brechlynnau uchod i blant a phobl ifanc nad ydynt yn yr ysgol, gan gynnwys y rhai sy’n cael eu haddysgu gartref, yn eu practis meddygon teulu neu mewn canolfan frechu gymunedol pan fydd yn bryd iddynt eu cael.

Efallai y cynigir brechlynnau eraill i blant a phobl ifanc â chyflyrau meddygol penodol hefyd. Efallai y bydd rhai brechlynnau a fethwyd yn gynharach mewn bywyd yn cael eu cynnig eto i blant a phobl ifanc er mwyn sicrhau eu bod wedi’u hamddiffyn cyn iddynt adael yr ysgol. 

HPV

Bydd pob person ifanc (bechgyn a merched) rhwng 12 a 13 oed (blwyddyn ysgol 8) yn cael cynnig y brechiad rhag y feirws papiloma dynol (HPV). Mae’r brechlyn hwn yn helpu i amddiffyn rhag risgiau canserau sy’n gysylltiedig â HPV yn y dyfodol fel:

  • canser ceg y groth
  • rhai mathau o ganser y pen a’r gwddf
  • rhai mathau o ganserau’r anws, a
  • rhai canserau yn ardal yr organau cenhedlu (er enghraifft, y pidyn, y wain a’r fwlfa).

Mae HPV yn byw ar y croen ac yn cael ei ledaenu trwy gyswllt croen i groen. Mae cael y brechlyn fel person ifanc yn amddiffyn rhag risgiau yn y dyfodol.

Mae canserau’r pen a’r gwddf yn fwyaf cyffredin ymhlith dynion, gyda thua 700 o ddynion yn cael diagnosis yng Nghymru bob blwyddyn.

Mae brechiad HPV yn lleihau’r risg o ganser ceg y groth 90%, yn ogystal â gostwng cyfraddau mathau eraill o ganserau sy’n gysylltiedig â HPV yn sylweddol.

Gall pobl ifanc sy’n methu eu brechiad HPV yn yr ysgol ei gael hyd at eu pen-blwydd yn 25 oed. 

Pigiad atgyfnerthu 3-mewn-1

Bydd pob person ifanc rhwng 13 a 14 oed (blwyddyn ysgol 9) yn cael cynnig y brechlyn atgyfnerthu 3-mewn-1 i bobl ifanc yn eu harddegau (a elwir hefyd yn Td/IPV) sy’n amddiffyn rhag tetanws, difftheria a pholio. Mae’r brechlyn hwn yn cwblhau cwrs 5 dos sy’n rhoi amddiffyniad gydol oes i’r rhan fwyaf o bobl yn erbyn tetanws, difftheria a pholio.

Mae tetanws a difftheria yn glefydau difrifol a all niweidio’r galon a’r system nerfol. Mae polio yn feirws sy’n ymosod ar y system nerfol a gall achosi parlys parhaol yn y cyhyrau. Mewn achosion difrifol, gall y clefydau hyn ladd.

Fel arfer, rhoddir y pigiad atgyfnerthu 3-mewn-1 i bobl ifanc yn eu harddegau yn ystod yr un ymweliad â’r brechlyn MenACWY. Yn y rhan fwyaf o ardaloedd yng Nghymru, cynigir y brechlynnau hyn gyda’i gilydd yn yr ysgol. Mewn rhai ardaloedd lle nad yw’r brechlynnau’n cael eu rhoi yn yr ysgol, byddant yn cael eu cynnig yn y practis meddygon teulu neu’r ganolfan frechu gymunedol.

Mae nifer y dosau arferol a argymhellir ar gyfer plant a phobl ifanc a anwyd ar ôl 1 Gorffennaf 2025 wedi cynyddu i chwech. Mae hyn oherwydd newidiadau i’r amserlen imiwneiddio rheolaidd i blant sy’n ceisio sicrhau’r amddiffyniad angenrheidiol i blant iau rhag clefydau eraill.

Mae pobl ifanc sy’n methu eu brechiad atgyfnerthu 3-mewn-1 i bobl ifanc yn eu harddegau yn parhau i fod yn gymwys i gael y brechlyn. Nid yw byth yn rhy hwyr i gael yr wybodaeth ddiweddaraf. 

MenACWY

Bydd pob person ifanc 13 i 14 oed (blwyddyn ysgol 9) yn cael cynnig y brechlyn meningococol grwpiau A, C, W ac Y (MenACWY). Dyma’r ffordd fwyaf diogel a mwyaf effeithiol o helpu i amddiffyn rhag llid yr ymennydd (llid yn leinin yr ymennydd a madruddyn y cefn) a sepsis (ymateb sy’n peryglu bywyd i haint a all niweidio’ch corff cyfan), a achosir gan bedwar grŵp o facteria meningococol – A, C, W ac Y.

Fel arfer, rhoddir y MenACWY yn ystod yr un ymweliad â’r brechlyn atgyfnerthu 3-mewn-1 i bobl ifanc yn eu harddegau.  Yn y rhan fwyaf o ardaloedd yng Nghymru, cynigir y brechlynnau hyn gyda’i gilydd yn yr ysgol. Mewn rhai ardaloedd lle nad yw’r brechlynnau’n cael eu rhoi yn yr ysgol, byddant yn cael eu cynnig yn y practis meddygon teulu neu ganolfan frechu gymunedol.

Gall pobl ifanc sy’n methu eu brechiad MenACWY yn yr ysgol gael y brechlyn hyd at eu pen-blwydd yn 25 oed.

Mae’n dal yn bwysig bod yn ymwybodol o arwyddion a symptomau llid yr ymennydd a sepsis hyd yn oed os ydych wedi cael y brechlyn MenACWY. Mae hyn am nad oes unrhyw frechlyn yn 100% effeithiol ac mae bacteria eraill a all achosi’r anhwylderau hyn hefyd. Nid yw’r brechlyn MenACWY yn diogelu rhag clefyd Meningococol grŵp B. Mae’r brechiad yn erbyn clefyd MenB yn cael ei gynnig i fabanod.

Y Ffliw

Mae’r ffliw yn feirws a all arwain at afiechydon difrifol a marwolaeth. Mae brigiad o achosion o ffliw yn ystod y rhan fwyaf o aeafau ac mae’r feirws yn newid yn gyson. Bob blwyddyn, mae brechlynnau ffliw yn cael eu newid i gyd-fynd â’r feirysau ffliw sy’n mynd ar led y flwyddyn honno, fel bod pobl yn cael yr amddiffyniad gorau rhag y ffliw.

Bydd pob plentyn a pherson ifanc yn yr ysgol gynradd a’r ysgol uwchradd (o’r dosbarth derbyn i flwyddyn 11) yn cael cynnig brechiad rhag y ffliw bob gaeaf. Fel arfer cynigir hyn fel chwistrell i fyny’r trwyn.

MMR

Mae’r frech goch, clwy’r pennau a rwbela (a elwir hefyd yn frech goch yr Almaen) yn glefydau heintus iawn a all ledaenu’n hawdd rhwng pobl nad ydynt wedi’u brechu. Gall y clefydau hyn achosi cymhlethdodau meddygol difrifol a allai fod yn angheuol.

Dau ddos ​​o frechlyn sy’n cynnwys MMR yw’r ffordd fwyaf diogel ac effeithiol o helpu i amddiffyn rhag y frech goch, clwy’r pennau a rwbela. Fel arfer, cynigir y ddau ddos ​​cyn i blentyn ddechrau yn yr ysgol.

Os gwnaethoch chi neu’ch plentyn golli eich brechiad MMR, gallwch chi ddal i fyny unrhyw bryd – nid oes terfyn oedran. Mae cael 2 ddos ​​yn eich helpu i amddiffyn rhag y clefydau heintus iawn hyn.

O 1 Ionawr 2026, mae newid yn cael ei wneud i’r amserlen reolaidd i ychwanegu amddiffyniad rhag pedwerydd clefyd o’r enw farisela (brech yr ieir) at y brechlyn MMR, er mwyn creu brechlyn cyfun newydd MMRV.

Bydd rhaglen dal i fyny hefyd yn cynnig MMRV i rai plant dan 6 oed, gan gynnwys y rhai a allai fod eisoes wedi cael dau ddos ​​o’r brechlyn MMR. Gallwch siarad â nyrs ysgol eich plentyn, nyrs practis neu feddyg teulu i drafod a yw eich plentyn yn gymwys.

Brechiadau eraill

Mae’n syniad da gwirio bod yr holl frechiadau plentyndod arferol eraill yn gyfredol. Efallai y bydd rhai brechiadau sy’n cael eu methu’n gynharach mewn bywyd yn cael eu cynnig i’ch plentyn pan fydd yn ei arddegau yn yr ysgol neu drwy ei bractis meddygon teulu neu ganolfan frechu gymunedol. Os ydych chi’n ansicr a yw’ch plentyn wedi methu unrhyw frechiadau, ac yn hŷn na’r oedran a argymhellir, siaradwch â’ch nyrs ysgol, tîm imiwneiddio, meddyg teulu neu nyrs y practis. 

A oes unrhyw beth arall ddylwn i ei wybod? 

Bob tro y cynigir brechiadau i’ch plentyn yn yr ysgol, gofynnir i chi lenwi ffurflen gydsynio i roi caniatâd i’ch plentyn gael y brechiad. Gall hyn fod yn electronig neu ar ffurflen gydsynio bapur. Dylech lenwi’r ffurflen(ni) cydsynio a’u dychwelyd cyn gynted â phosibl erbyn y dyddiad gofynnol. 

Gall pobl ifanc 16 oed a hŷn gydsynio drostynt eu hunain. Mewn rhai achosion, efallai y bydd pobl ifanc o dan 16 oed yn gallu cydsynio eu hunain. Gall hyn ddigwydd os ydyn nhw’n ddigon aeddfed i ddeall yn llawn yr hyn sy’n cael ei gynnig.  Gelwir hyn yn gymhwysedd Gillick (Saesneg yn unig). Mae dal yn well bod rhieni/gwarcheidwaid yn rhan o’r broses gydsynio. Rydym yn eich annog i siarad â’ch plentyn am y brechiad cyn y sesiwn. 

Adnoddau pellach

Os oes gennych unrhyw gwestiynau am frechiadau neu os ydych chi eisiau rhagor o wybodaeth, mae yna ychydig o bethau y gallwch chi eu gwneud: 

  • Ffoniwch neu ewch i wefan GIG 111 Cymru
  • Siaradwch â gweithiwr gofal iechyd proffesiynol – nyrs yr ysgol, nyrs y practis neu feddyg teulu  

Gallwch ddarganfod sut mae’r GIG yn defnyddio eich gwybodaeth.

Rhaglen dal i fyny oedran ysgol  

Mae’r Rhaglen Frechu yn erbyn Clefydau Ataliadwy (VPDP) wedi datblygu dau arolwg byr, dienw i gasglu gwybodaeth am y rhwystrau, y galluogwyr a’r cymhellion dros fynychu apwyntiadau brechu dal i fyny. Mae un arolwg ar gyfer rhieni/gwarcheidwaid, ac un ar gyfer pobl ifanc. 

Er mwyn ein helpu i gasglu adborth, mae VPDP wedi cynhyrchu poster a cherdyn post, sy’n cynnwys codau QR sy’n cysylltu’n uniongyrchol â’r arolygon. Mae’r adnoddau rhad ac am ddim hyn ar gael i’w harchebu yma, ac fe’u bwriedir i’w defnyddio mewn clinigau brechu a lleoliadau perthnasol eraill.

Helwyr heintiau

Cofrestrwch Nawr! Byddwch yn rhan o Gynllun Peilot Cymru Gyfan 

Mae Helwyr Heintiau yn rhaglen ddysgu sy’n seiliedig ar gemau a ddatblygwyd gan Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) ac a dreialwyd gan Iechyd Cyhoeddus Cymru (ICC), sydd ar gael yn Gymraeg ac yn Saesneg. Ei nod yw cryfhau dealltwriaeth o lythrennedd brechlynnau ac iechyd y cyhoedd ymhlith disgyblion, gan gefnogi athrawon i gyflwyno cynnwys deniadol sy’n cyd-fynd â’r cwricwlwm. 
 
Drwy gemau digidol, modiwlau rhyngweithiol, a gweithgareddau ystafell ddosbarth myfyriol, mae disgyblion yn archwilio sut mae brechlynnau’n gweithio, pam maen nhw’n bwysig, a sut i adnabod gwybodaeth anghywir gyffredin sy’n gysylltiedig ag iechyd ac imiwneiddio. 

Cliciwch yma i gofrestru a chymryd rhan yng nghynllun peilot dwyieithog Cymru Gyfan 2025/26. 

Gallwch gyrchu a lawrlwytho holl adnoddau’r rhaglen drwy ein halbwm BrandKit Helwyr Heintiau (mae angen cofrestru am ddim). 

Trefnwch eich Cyfarfod Croeso Helwyr Heintiau heddiw 

Mae ysgolion yn cael eu hannog i fynd i Gyfarfod Croeso Helwyr Heintiau dan arweiniad tîm Helwyr Heintiau, y Rhaglen Frechu yn erbyn Clefydau Ataliadwy (VPDP). Mae pob sesiwn yn rhoi cyflwyniad i’r platfform Helwyr Heintiau, wedi’i ddilyn gan sesiwn Holi ac Ateb agored sydd wedi’i chynllunio i ateb cwestiynau cychwynnol a chefnogi ysgolion i ddechrau arni gyda hyder.  

Mae cyfres o sesiynau Holi ac Ateb galw heibio hefyd ar gael. Mae’r sesiynau anffurfiol hyn yn cynnig cyfle i ysgolion a gweithwyr gofal iechyd proffesiynol ymuno pan fydd yn gyfleus a thrafod unrhyw ymholiadau sy’n ymwneud â sefydlu, cyflwyno, a gwerthuso’r rhaglen, neu unrhyw agwedd arall ar Helwyr Heintiau. 

Estynnir gwahoddiad hefyd i weithwyr gofal iechyd proffesiynol a rhanddeiliaid eraill sy’n cefnogi ysgolion i weithredu neu gyflwyno Helwyr Heintiau fynychu.