Gwybodaeth am llid yr ymennydd a chlefyd meningococaidd
Mae pawb yn wynebu risg o afiechyd meningococol, ond:
- plant dan bump oed sy’n wynebu’r risg fwyaf; a
- pobl ifanc yn eu harddegau ac oedolion yw’r ail grŵp sy’n wynebu’r risg fwyaf.
Mae llid yr ymennydd a chlefyd meningococaidd yn glefydau hysbysadwy yn y DU ac mae’n ofynnol yn ôl y gyfraith i unrhyw feddyg sy’n amau bod claf yn dioddef o’r naill neu’r llall roi gwybod amdanynt.
Beth yw llid yr ymennydd?
Mae llid yr ymennydd yn haint pilennau’r ymennydd, y pilennau sy’n gorchuddio’r ymennydd a llinyn asgwrn y cefn. Gall gael ei achosi gan amrywiaeth o organebau gwahanol, gan gynnwys bacteria, feirysau a ffyngau. Mae ffurf lai cyffredin y clefyd, llid bacterol yr ymennydd, bob amser yn gysylltiedig â salwch difrifol a gall fod yn angheuol. Ar y llaw arall, mae llid feirysol yr ymennydd, sy’n gallu cael ei achosi gan sawl feirws gwahanol, yn fwy cyffredin ond fel arfer yn llai difrifol.
Yn y DU, achos mwyaf cyffredin llid bacterol yr ymennydd yw haint gyda’r bacteria meningococaidd (Neisseria menigitidis) er bod bacteria arall, gan gynnwys y rhai sy’n achosi clefyd niwmococol a thwbercwlosis, yn gallu achosi llid yr ymennydd.
Beth yw clefyd meningococaidd?
Yn ogystal ag achosi llid yr ymennydd, gall haint â bacteria Neisseria meningitidis hefyd achosi septisemia meningococaidd (gwenwyn gwaed). Clefyd meningococaidd yw’r enw cyfunol a roddir i glefyd a achosir gan haint Neisseria meningitidis. Gall clefyd fod yn bresennol naill ai fel llid yr ymennydd meningococaidd neu septisemia meningococaidd neu fel y ddau gyda’i gilydd.
Mae bacteria meningococaidd wedi’u rhannu yn grwpiau sero penodol, yn ôl eu capsiwl allanol polysacarid. Y grwpiau sero mwyaf cyffredin sy’n achosi clefyd yn fyd-eang yw grwpiau B, C, A, Y ac W. Mae’r rhan fwyaf o glefyd meningococaidd yn y DU yn cael ei achosi gan grwpiau sero B ac C. Fodd bynnag, mae nifer yr achosion a achosir gan grŵp sero C wedi lleihau’n sylweddol yn y DU ers cyflwyno brechu rheolaidd yn 1999 yn y grwpiau oedran hynny a dargedwyd ar gyfer brechu.
Mae triniaeth frys gyda gwrthfiotigau a rheoli priodol yn yr ysbyty yn hanfodol i rywun sydd â chlefyd meningococaidd.
Sut mae clefyd meningococaidd yn lledaenu?
Mae afiechyd meningococol yn cael ei drosglwyddo gan aerosolau anadlol, dafnau neu drwy gysylltiad uniongyrchol â hylifau anadlol rhywun sy’n cario’r bacteria. Mae’r cyfnod deor rhwng 2 a 7 diwrnod ac mae ymddangosiad yr afiechyd yn amrywio o ddechrau’n ddifrifol a sydyn gyda nodweddion acíwt a llethol, i ymddangosiad llechwraidd gyda symptomau prodromal ysgafn.
Cyngor a chefnogaeth bellach
Os hoffech chi gael gwybod mwy am y afiechyd, mae nifer o adnoddau gwybodaeth ar gael i helpu.
Gallwch hefyd ffonio GIG 111 neu eich meddygfa am gyngor os oes gennych chi unrhyw gwestiynau.
Mae rhagor o wybodaeth am lid yr ymennydd a chlefyd meningococaidd ar gael o’r adnoddau allanol canlynol: