Epidemioleg meningitis a meningococcal a ffynonellau gwyliadwriaeth

• Goruchwyliaeth

Epidemioleg

Clefyd meningococaidd

Mae’r rhan fwyaf o heintiau meningococaidd yn digwydd mewn babanod sy’n llai na phump oed, gyda’r nifer uchaf yr achosion yn y rhai o dan 1 oed. Mae uchafbwynt llai, eilaidd o ran achosion ymhlith oedolion iau rhwng 15 ac 19 oed.

Mae’r rhan fwyaf o achosion o glefyd meningococaidd yn digwydd yn achlysurol, gyda llai na 5% o achosion yn digwydd mewn clystyrau. Mae achosion o glefyd meningococaidd yn fwy cyffredin ymhlith plant yn eu harddegau ac oedolion ifanc, ac mae achosion wedi’u cofnodi mewn ysgolion a phrifysgolion. Gall ymyriadau iechyd cyhoeddus gynnwys brechu (yn dibynnu ar y grŵp sero) a chemoproffylacsis.

Mae clefyd meningococaidd yn dangos amrywiad tymhorol amlwg gydag uchafbwynt yn y gaeaf a lefel isel yn yr haf. Mae tymor y gaeaf yn cyd-daro’n fras â’r ffliw.

Yn y 50 mlynedd diwethaf, mae’r rhan fwyaf o glefyd menigococaidd yn y DU wedi bod o ganlyniad grŵp B (MenB) a grŵp C (MenC). Mae’r brechlyn MenC a gyflwynwyd yn 1999 bellach wedi llwyddo i leihau achosion i lond llaw yn unig bob blwyddyn. Ar hyn o bryd mae MenB yn cyfrif am y mwyafrif llethol o glefyd meningococaidd. 

Mae gan glefyd meningococaidd gyfradd marwolaethau achos o tua 10%.

Llid yr ymennydd a achosir gan organebau eraill

Mae epidemioleg llid yr ymennydd oherwydd organebau eraill yn fwy cymhleth i’w ganfod. Mae achosion o lid yr ymennydd sy’n deillio o haint feirws y frech goch, clwy’r pennau neu facteria  Haemophililus influeanzae B wedi gostwng ers cyflwyno brechu arferol yn ystod plentyndod yn erbyn y clefydau hyn.

Ar ôl clefyd meningococaidd, haint ymledol gyda’r bacteriwm Streptococcus pneumoniae (a elwir yn niwmococws hefyd) yw un o’r achosion mwyaf cyffredin a adroddir o facteremia (h.y. gwenwyn gwaed) a llid yr ymennydd-gweler clefyd meningococaidd:achosion a gadarnhawyd gan labordy yn Lloegr ers 2020 i 2021 ar wefan Llywodraeth y DU (safle allanol).

Argymhellir cyflwyno brechu yn erbyn sawl seroteip niwmococws sy’n arbennig o gysylltiedig ag achosi clefyd ymledol i’r rhai dros 65 oed, unigolion mewn grŵp risg uchel ar gyfer haint ac ar gyfer pob plentyn (fel rhan o’r rhaglen imiwneiddio arferol yn ystod plentyndod ers 2006). Mae data ar nifer yr achosion o glefyd niwmococol ymledol, gan gynnwys llid yr ymennydd, ers cyflwyno brechu niwmococws arferol i blant yn y DU, ar gael gan Iechyd Cyhoeddus Lloegr.

Ffynonellau o ddata gwyliadwriaeth ar gyfer Cymru

Data hysbysu

Mae’n ofyniad statudol yng Nghymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon i hysbysu am bob achos o lid yr ymennydd sydd wedi’i ddiagnosio’n glinigol, p’un a yw wedi’i gadarnhau’n ficrobiolegol ai peidio. Daeth y gofyniad statudol hwn i hysbysu am glefydau heintus penodol i fodolaeth ym 1891 ac mae’n cynnwys pob math o lid yr ymennydd (beth bynnag fo’r achos). Rhaid rhoi gwybod hefyd am bob achos o septisemia meningococaidd a gafodd ddiagnosis clinigol.

Lle bynnag y bo modd, mae hysbysiadau llid yr ymennydd yn cael eu his-gategoreiddio h.y. meningococaidd, niwmococol, Haemophilus influenzae, feirysol, penodol ac amhenodol arall.

Prif ddiben y system hysbysu yw cyflymder o ran canfod achosion ac epidemigau posibl. Mae cywirdeb diagnosis yn eilaidd ac ers 1968 amheuaeth glinigol o haint hysbysadwy yw’r unig beth sy’n ofynnol. Os bydd diagnosis o lid yr ymennydd yn profi’n anghywir yn ddiweddarach, dylid ei ddadhysbysu.

Gyda’r system hysbysu, mae’n anodd nodi’n gywir ffurflenni dyblyg a geir gan fwy nag un meddyg sy’n ymwneud â rheoli’r un achos digwyddiad, ac i eithrio’n llwyr drwy ddadhysbysu yr achosion sydd wedi’u diagnosio’n anghywir fel llid yr ymennydd neu eu his-gategoreiddio’n anghywir. Felly dylid bod yn ofalus wrth ddehongli tueddiadau mewn hysbysiadau llid yr ymennydd.

Clefyd meningococaidd a gadarnhawyd gan labordy

Mae dros 50% o achosion o glefyd meningococaidd yn achosion ‘a gadarnhawyd gan labordy’. Mae’r rhain yn achosion lle mae sampl, fel arfer o waed neu hylif asgwrn cefn, yn cael ei chymryd oddi wrth y claf sâl ac mae profion mewn labordy yn nodi presenoldeb bacteria meningococaidd, neu DNA o’r bacteria hynny.  Yn ogystal, gall profion pellach gadarnhau pa grŵp sero o facteria meningococaidd sy’n gyfrifol am glefyd.

Fodd bynnag, bob blwyddyn ceir nifer o achosion o glefyd meningococaidd nad ydynt wedi’u cadarnhau yn y labordy. Mae’r rhain yn achosion lle mae’n amlwg bod gan y claf symptomau’r clefyd ac yn cael diagnosis ar sail y symptomau hyn ond nid oes cadarnhad o brofion labordy naill ai am nad yw’n bosibl cymryd sampl neu oherwydd bod triniaeth wedi dechrau cyn y gellir cymryd sampl (sydd wrth gwrs yn lladd yr organebau heintus).

Ni fydd yr achosion heb eu cadarnhau yn cael eu cyfrif yn y data ar achosion o glefydau a gadarnhawyd gan labordy.Fodd bynnag, maent yn cynrychioli baich clefyd sylweddol.

Cyfraddau llid yr ymennydd a chlefyd meningococaidd yng Nghymru

Nifer yr hysbysiadau o septisemia meningococaidd, cyfanswm llid yr ymennydd a math penodol o lid yr ymennydd yng Nghymru: 1999 i 2024

Cafeat: Dim ond hyd at 05/07/2024 y mae hysbysiadau meningococol ar gael.

Ffynhonnell: Hysbysiadau Statudol o Glefydau Heintus (NOIDS) ar gyfer Cymru a Lloegr ar wefan Llywodraeth y DU (safle allanol)

Nifer yr hysbysiadau o septisemia meningococaidd, cyfanswm llid yr ymennydd a math penodol o lid yr ymennydd yng Nghymru: 1999-2024

Blwyddyn	Hysbysiadau o septisemia meningococaid	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol
Blwyddyn 1999	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 321	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 182	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 83	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 34	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 6	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 34	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 13	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 12
Blwyddyn 2000	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 237	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 234	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 106	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 23	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 4	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 67	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 16	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 18
Blwyddyn 2001	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 136	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 192	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 55	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 16	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 8	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 54	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 22	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 37
Blwyddyn 2002	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 94	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 96	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 38	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 10	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 3	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 14	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 17	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 14
Blwyddyn 2003	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 68	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 85	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 28	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 9	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 3	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 14	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 10	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 21
Blwyddyn 2004	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 73	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 81	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 29	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 4	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 1	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 8	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 21	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 18
Blwyddyn 2005	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 85	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 110	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 26	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 18	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 2	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 18	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 25	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 21
Blwyddyn 2006	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 81	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 88	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 35	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 9	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 7	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 15	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 13	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 9
Blwyddyn 2007	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 51	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 52	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 24	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 5	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 0	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 19	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 4	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 0
Blwyddyn 2008	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 49	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 71	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 27	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 12	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 1	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 18	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 8	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 5
Blwyddyn 2009	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 49	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 77	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 34	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 17	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 1	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 17	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 7	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 1
Blwyddyn 2010	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 34	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 50	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 20	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 9	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 0	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 13	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 7	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 1
Blwyddyn 2011	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 37	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 57	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 21	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 9	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 3	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 12	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 3	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 9
Blwyddyn 2012	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 28	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 76	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 26	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 5	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 5	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 32	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 7	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 1
Blwyddyn 2013	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 25	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 150	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 18	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 13	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 6	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 84	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 11	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 18
Blwyddyn 2014	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 34	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 52	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 6	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 15	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 1	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 17	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 3	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol `0
Blwyddyn 2015	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 22	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 90	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 13	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 19	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 1	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 31	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 2	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 24
Blwyddyn 2016	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 36	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 81	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 3	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 17	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 2	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 32	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 6	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 21
Blwyddyn 2017	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 28	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 116	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 2	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 21	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 0	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 38	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 3	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 52
Blwyddyn 2018	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 19	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 101	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 2	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 17	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 2	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 29	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 10	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 41
Blwyddyn 2019	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 22	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 96	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 4	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 26	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 1	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 28	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 1	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 36
Blwyddyn 2020	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 13	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 49	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 4	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 5	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 1	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 18	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 0	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 21
Blwyddyn 2021	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 6	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 30	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 4	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 5	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 0	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 8	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 0	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 13
Blwyddyn 2022	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 11	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 50	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 0	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 3	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 0	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 10	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 6	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 31
Blwyddyn 2023	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 16	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 49	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 2	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 5	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 0	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 9	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 0	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 33
Blwyddyn 2024	Hysbysiadau o septisemia meningococaid 19	Cyfanswm hysbysiadau o lid yr ymennydd 21	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Meningococaidd 0	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Niwmococol 2	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Haemophilus influenzae 0	Hysbysiadau o lid yr ymennydd o Feirysol 5	Hysbysiadau o lid yr ymennydd arall 1	Hysbysiadau o lid yr ymennydd amhenodol 13

Cafeat: Dim ond hyd at 05/07/2024 y mae hysbysiadau meningococol ar gael.

Ffynhonnell: Hysbysiadau Statudol o Glefydau Heintus (NOIDS) ar gyfer Cymru a Lloegr ar wefan Llywodraeth y DU (safle allanol).

Nifer yr adroddiadau labordy o Neisseria meningitidis yn ôl grŵp sero yng Nghymru 2010 i 2024 

Ffynhonnell: data wedi’u cysoni o achosion a gadarnhawyd gan labordy Iechyd Cyhoeddus Cymru IBID ac Uned Gyfeirio Meningococaidd Iechyd Cyhoeddus Lloegr

Nifer yr adroddiadau labordy o Neisseria meningitidis yn ôl grŵp sero yng Nghymru 2010-2024

Blwyddyn	Grŵp B	Grŵp C	Grŵp W	Grŵp Y	Ddim ar gael	Cyfanswm
2010	74	1	0	3	2	80
2011	61	1	3	6	2	73
2012	67	0	4	2	0	73
2013	50	0	2	1	0	53
2014	35	2	2	7	0	46
2015	24	1	11	4	1	41
2016	33	0	4	6	1	44
2017	16	6	14	7	0	43
2018	17	4	7	0	1	29
2019	17	2	7	4	4	35
2020	14	1	4	1	0	20
2021	2	0	0	0	1	3
2022	11	1	1	0	4	17
2023	21	1	1	1	5	29
2024	42	0	0	1	2	45

Ffynhonnell: data wedi’u cysoni o achosion a gadarnhawyd gan labordy Iechyd Cyhoeddus Cymru IBID ac Uned Gyfeirio Meningococaidd Iechyd Cyhoeddus Lloegr

Canllawiau ar gyfer rheoli iechyd cyhoeddus clefyd meningococaidd

Mae hyn ar gael o wefan Iechyd Cyhoeddus Lloegr (safle allanol).

Ceisiadau am ragor o ddata gwyliadwriaeth

Os oes angen rhagor o ddata gwyliadwriaeth ar gyfer llid yr ymennydd a chlefyd meningococaidd yng Nghymru, efallai y bydd yn bosibl eu darparu ar gais arbennig gan defnyddio’r ffurflen gais am ddata gwyliadwriaeth (salfe allanol).

Dolenni i wyliadwriaeth llid yr ymennydd/meningococaidd arall

• Iechyd Cyhoeddus Lloegr (safle allanol). 
• Diogelu Iechyd yr Alban (safle allanol). 
• Canolfan Gwyliadwriaeth Diogelu Iechyd Iwerddon (safle allanol).
• Canolfannau Rheoli ac Atal Clefydau (CDC)-USA (safle allanol).